Er is een merkwaardige verschuiving ontstaan over hoe sommige mensen over zichzelf praten. Vroeger vroeg je iemand hoe het ging en kreeg je meestal een sociaal wenselijk antwoord terug.

Ach prima.

Druk.

Gaat wel.

Tegenwoordig krijg je als je niet uitkijkt een heel medisch dossier. Het begint vaak onschuldig, zoals een beetje moe, slecht geslapen ehh en nog last van de buik. En voor je het weet volgt een nauwkeurige reconstructie van lichamelijke signalen waar vroeger niemand langer dan drie seconden aandacht aan gaf.

Tintelingen in de vingers.

Een trekkend gevoel in de schouder.

Een onverklaarbare druk op de borst die vooral optreedt na half vier.

Alsof het lichaam niet langer een voertuig is waarmee je leeft, maar een fulltime project dat continu gemonitord moet worden.

Wie goed luistert merkt dat het zelden alleen over hun gezondheid gaat. De klacht is vaak een toegangspoort naar iets anders. Vermoeidheid blijkt een taal te zijn geworden waarin mensen een leven beschrijven dat hen langzaam leegtrekt. Niet dramatisch genoeg voor een instorting, niet licht genoeg om te negeren. Dat grijze gebied groeit. Je ziet het op verjaardagen waar gesprekken binnen vijf minuten verschuiven naar hormonen, stress, voeding, slaapkwaliteit en supplementen. Je ziet het op kantoor waar mensen niet meer zeggen dat ze ongelukkig zijn, maar “overprikkeld”. Alsof de psyche pas serieus genomen wordt zodra er een biologisch label op geplakt kan worden.

De mens van nu leeft ondertussen in een omgeving die nauwelijks nog rekening houdt met onze menselijke ritmes. Alles moet sneller, efficiënter en vooral meetbaar zijn. Zelfs ontspanning is veranderd in prestatiegedrag. Oooo, ja rust moet productief zijn. En dan krijg je dat sport geregistreerd moet worden. Wandelen telt pas als een smartwatch het bevestigt hoeveel stappen je hebt gezet. Een avond niets doen roept schuldgevoel op, omdat er altijd iemand online zichtbaar harder bezig is met zichzelf verbeteren. Het lichaam reageert daar uiteindelijk op, maar niet op dramatische wijze. Het protesteert namelijk heel subtiel door slechte nachten. Een gespannen kaak, wat hartkloppingen in de supermarkt. Een hoofd dat moe is van schermlicht en voortdurende alertheid.

Toch verklaart uitputting niet alles. Er is namelijk ook een vorm van identiteit in het ziek zijn geslopen. Mensen presenteren hun klachten soms met dezelfde precisie waarmee anderen vroeger over hun carrière vertelden. Het is niet meer voldoende om te zeggen dat je moe bent. Nee, het moet een soort traject zijn, een proces en vooral ook een zoektocht. Inclusief podcasts, diagnoses, ervaringen met therapeuten en een zorgvuldig opgebouwd vocabulaire waarmee elk gevoel betekenis krijgt. Er zijn mensen die hun lichaam analyseren alsof ze aandelenmarkten volgen. Iedere verandering wordt geïnterpreteerd, benoemd en gedeeld.

Dat klinkt hard, maar het heeft ook iets begrijpelijks. In een samenleving waarin veel mensen tegenwoordig zich vervangbaar voelen, biedt een aandoening een vorm van legitimiteit. Pijn geeft recht op aandacht en vermoeidheid creëert ruimte. Wie zegt dat hij het zwaar heeft, wordt tenminste nog even aangekeken alsof zijn bestaan ertoe doet. Het cynische is dat mensen vaak pas zorg ontvangen wanneer hun klachten zichtbaar genoeg zijn geworden om anderen ongemakkelijk te maken.

Sociale media hebben die ontwikkeling versneld. Het internet heeft van persoonlijk leed een cultureel product gemaakt. Iedereen kent inmiddels het format, dat is eerst de bekentenis. Daarna de openheid en vervolgens de bewondering voor de kwetsbaarheid. Mensen filmen zichzelf huilend in de auto, delen foto’s vanuit ziekenhuisbedden of schrijven lange berichten over mentale gezondheid onder een zorgvuldig gekozen zwart-witfoto. Het vreemde is niet dat mensen hun verhaal delen, wat voor mij  vreemd voelt hoe snel lijden online verandert in een soort sociale hype.

Daar zit denk ik een ongemakkelijke paradox in. We leven in de veiligste en comfortabelste periode uit de menselijke geschiedenis, terwijl steeds meer mensen zichzelf ervaren als breekbaar. Ja, natuurlijk zijn er reële problemen. Denk aan de woningmarkt loopt vast, orlogsdreiging, de werkdruk stijgt, eenzaamheid neemt toe en veel mensen leven permanent onder financiële spanning. Alleen verklaart dat niet volledig waarom een samenleving met centrale verwarming, voedsel in overvloed en medische zorg zich psychologisch uitgeputter voelt dan generaties die objectief veel harder leefden.

Misschien komt het doordat vroeger het leven fysiek zwaarder was, maar mentaal overzichtelijker. Mensen hadden minder keuzes, minder prikkels en minder voortdurende vergelijking. Je wist wie je was omdat je omgeving redelijk vastlag. Nu moet iedereen zichzelf voortdurend uitvinden, verbeteren en presenteren. De mens is tegenwoordig tegelijk werknemer, merk, therapeut, voedingsdeskundige en marketeer van zijn eigen persoonlijkheid. Dat klinkt misschien als vrijheid, maar veel mensen raken uitgeput van een bestaan waarin niets ooit af is.

Zelfs ziekte wordt tegenwoordig geoptimaliseerd. Er bestaan complete industrieën rondom welzijn, herstel en zelfzorg. Wie eenmaal in die wereld belandt, ontdekt een eindeloze keten van testen, coaches, protocollen en adviezen. Altijd is er nog iets dat beter kan doen aan je darmflora, slaapscore, stressniveau of je dopaminehuishouding. De grens tussen gezond leven en obsessieve zelfcontrole vervaagt ongemerkt.

Ergens onderweg zijn we het vermogen kwijtgeraakt om dit ongemak simpelweg te verdragen. Niet elk zwaar gevoel hoeft een diagnose te zijn. Niet iedere vermoeidheid betekent dat het lichaam in doodsnood is. Soms is verdriet gewoon verdriet en ben je uitgeput omdat je een leven leidt waarin nauwelijks stilte bestaat. Soms voel je je leeg omdat menselijke relaties vervangen zijn door schermcontact en haastige afspraken die weken vooruit gepland moeten worden.

Een van de vreemdste bijwerkingen van deze tijd is dat mensen voortdurend met zichzelf bezig zijn, terwijl ze tegelijk hunkeren naar afleiding van zichzelf. Dat zie je overal terug, in de eindeloze stroom podcasts over persoonlijke groei. Je kan tiktok niet openen of ze vliegen om je oren. In het obsessieve nadenken over j voeding, het analyseren van emoties alsof het kwartaalcijfers zijn. De mens die ooit leefde tussen andere mensen, leeft nu vooral in zijn eigen hoofd.

Daarom zie je soms iets opvallends gebeuren wanneer iemand verliefd wordt, een nieuwe omgeving ontdekt of plotseling ergens volledig in opgaat. Veel klachten verdwijnen tijdelijk naar de achtergrond. Niet omdat ze verzonnen waren, maar omdat aandacht een enorme kracht heeft. Een mens die zich levend voelt, ervaart zijn lichaam anders dan iemand die iedere dag door exact dezelfde sleur beweegt.

Dat betekent niet dat alle pijn psychologisch is. Het betekent wel dat een lichaam reageert op hoe iemand leeft. Een bestaan zonder rust, zonder verbondenheid en zonder echte aanwezigheid vertaalt zich uiteindelijk ergens in spieren, slaap of stemming. De mens is geen machine die eindeloos signalen kan onderdrukken zonder dat er iets begint te haperen.

Misschien verklaart dat waarom sommige mensen uren kunnen praten over hun klachten, terwijl ze nauwelijks nog praten over verlangen, nieuwsgierigheid of plezier. Hun wereld is kleiner geworden. Niet alleen lichamelijk, maar vooral ook mentaal. De klacht neemt langzaam de plek in van identiteit. Het leven draait niet meer om wat iemand beleeft, maar om wat iemand mankeert.

En dit is misschien  uiteindelijk de kern van deze explosie van uitputting. Niet dat mensen zwakker zijn geworden, maar dat ze steeds minder verbonden leven met iets buiten zichzelf. Buitenlucht, spontaniteit, verveling, aanraking, stilte, echte gesprekken zonder mobiel, ipad whatever ertussen. Het zijn simpele dingen die langzaam uit het dagelijks leven zijn verdwenen, terwijl precies daar vaak nog iets van menselijke veerkracht verstopt zit.

Even voor de duidelijkheid: ik heb het hier niet over chronisch zieken. Zij voeren hun strijd vaak in stilte, omdat ze allang hebben geleerd dat zwijgen makkelijker is dan telkens opnieuw moeten uitleggen wat er met hen aan de hand is. Juist de mensen die lichamelijk weinig mankeren, weten vaak feilloos te vertellen wat jij zou moeten voelen, doen of proberen. Ze vergeten daarbij gemakshalve dat ze hun eigen geklaag net weer over jouw schutting hebben gegooid. Alleen ziet niemand dat jouw tuin al heel lang niet meer wordt opgeruimd, simpelweg omdat de energie daarvoor ontbreekt, terwijl je ondertussen stilzwijgend blijft doorgaan.