Je voelt het al als je de kalender openslaat: 80 jaar bevrijding. De persberichten gaan vol enthousiasme rond. Gemeenten bereiden zich voor op ‘plechtige momenten’, scholen hebben lespakketten met morele boodschappen, en de politiek, altijd op zoek naar een geschikt fotomoment, kijkt alvast welke bloemenkrans het best bij hun pak past.

En wij? Wij kijken toe. Alsof het allemaal klopt. Alsof de afgelopen tachtig jaar echt in het teken hebben gestaan van vrijheid. Alsof we massaal geloven dat herdenken automatisch betekent dat we geleerd hebben van het verleden. Spoiler: dat hebben we niet.

Want eerlijk: hoe vrij zijn we werkelijk? Als je goed luistert, hoor je het ritselen van nieuwe oorlogsscripts al op de achtergrond. Oorlog is big business. En achter de schermen worden allang weer deals gesloten, allianties gesmeed en legers voorbereid. Niet voor onze veiligheid, maar voor de belangen van landen die nooit genoeg krijgen. Rupsje Nooit Genoeg in pak, met vlag en volkslied erbij.

En Nederland? Dat buigt mee, zoals altijd. We spelen netjes het spelletje mee. Vlaggetje hier, herdenking daar, en ondertussen een defensiebegroting die stilletjes blijft groeien. Niet omdat we bedreigd worden, maar omdat we ‘moeten bijdragen aan de internationale veiligheid’. Wat dat ook mag betekenen.

Laat één ding duidelijk zijn: dit stuk is geen aanklacht tegen de mensen in uniform. Integendeel. De Nederlandse soldaat is vaak jong, idealistisch, loyaal en wordt keer op keer gevraagd te vechten in conflicten waar de echte motieven zelden open op tafel liggen. De werkelijke strategie is vaak zoveel duisterder dan het plaatje dat in de media wordt geschetst.

Diezelfde soldaten komen terug met littekens die de meeste mensen nooit zullen zien. PTSS, morele verwarring, trauma’s die je niet uit je lijf mediteert. En dan het besef: ik ben misschien uitgezonden met een leugen. Dat vreet. Daar kunnen geen bedankkaartjes of jaarlijkse minuut stilte tegenop.

De veteranen die nog altijd worstelen met wat ze zagen, deden wat hun werd opgedragen. Ze zijn loyaal geweest aan iets dat hen als ‘goed’ werd gepresenteerd. Totdat het masker viel. En dan sta je daar, met je medaille in een doosje en een hoofd vol vragen.

Op 4 mei staan we stil. Op 5 mei vieren we feest. En dat allemaal met een bijna religieuze precisie. Maar waar stilstaan ooit bedoeld was om te herinneren wat er misging, is het verworden tot een ceremonieel ritueel. Een symbolische pleister, terwijl de echte wond onderhuids ettert. Want hoe geloofwaardig is het als een overheid die zegt ‘nooit meer oorlog’ ondertussen wapens levert, militairen uitzendt en zich gewillig laat meesleuren in de agenda’s van grootmachten?

En terwijl de bloemen worden gelegd bij monumenten, wordt er elders weer een drone voorbereid voor een missie die op papier ‘veiligheid’ brengt, maar in werkelijkheid complete samenlevingen verscheurt. Maar hé, als we het maar niet over deze oorlog hebben, dan kunnen we prima blijven doen alsof we vredelievend zijn.

We zijn zo’n land dat zegt: “We doen niet mee aan escalatie,” maar ondertussen wel alles in gereedheid brengt voor het geval dat. Dat ondertussen wél toestemming geeft voor militaire vluchten, wél meewerkt aan sanctiebeleid, wél meedraait in NAVO-operaties waarvan de gemiddelde Nederlander geen flauw idee heeft waarom we er überhaupt bij betrokken zijn.

Maar goed, zolang we elk jaar netjes zeggen dat we vrijheid belangrijk vinden, mogen we blijkbaar alles. Dát is het echte cynisme van 80 jaar bevrijding: dat het concept ‘vrijheid’ inmiddels zo vaak is misbruikt dat het z’n betekenis bijna verloren is.

Wie gelooft dit nog?

Dat is misschien nog wel het wrangste. Dat we collectief in stand houden wat we eigenlijk allang niet meer geloven. Dat we zwijgen over de dubbele agenda’s, de machtsstructuren, de economische belangen, omdat het makkelijker is om gewoon mee te doen. Want toegeven dat we niet meer weten voor wie of wat we precies onze militairen op pad sturen, dat zou te pijnlijk zijn.

En misschien is dat ook waarom sommige veteranen zo stil blijven. Omdat ze weten wat er werkelijk speelt, maar geleerd hebben: als je iets zegt wat buiten het script valt, ben je lastig. Dan ben je geen held meer, maar een risico. En dus zwijgen ze. Terwijl de beelden blijven draaien in hun hoofd.

De grootste wapens in de moderne oorlogsvoering zijn geen bommen meer, maar verhalen. Narratieven. Voorgekauwde scripts waarmee hele bevolkingen worden overtuigd van wie de slechterik is. En dat is precies waar onze overheid ook handig in is geworden: een verhaal bouwen. Over dreiging, veiligheid, morele verplichting. En het werkt. Tot op zekere hoogte.

Tot je de soldaat spreekt die terugkwam en niet meer wist wie hij was. Tot je de vrouw spreekt van een veteraan die ’s nachts schreeuwend wakker wordt. Het kind dat stilletjes rondloopt om papa of mama niet verdrietig te maken. Tot je zelf begint te twijfelen aan het beeld dat je is voorgehouden.

Misschien moeten we stoppen met doen alsof vrijheid iets is dat we ‘hebben’. Misschien is het tijd om te erkennen dat echte vrijheid betekent dat je durft te kijken naar het ongemakkelijke. Naar het feit dat wij als land, hoe klein ook, meedraaien in een groter systeem waar macht, winst en olie belangrijker zijn dan mensenlevens.

En misschien is het ook tijd om te zeggen: als we écht onze veteranen willen eren, dan geven we ze geen lintje, maar de waarheid. Geen minuut stilte, maar een stem. Geen herdenkingssteen, maar erkenning. Echte erkenning. Niet voor de held die ze moesten spelen, maar voor de mens die ze nog zijn, beschadigd, maar eerlijk.

Dus ja, 80 jaar bevrijding

Vier het, als je wil. Hef het glas. Hang de vlag uit. Maar doe het niet met de illusie dat alles klopt. Doe het met besef. Besef dat vrijheid nooit vanzelfsprekend is en zeker niet als die vrijheid betaald wordt met de inzet van mensen die zelf geen idee meer hebben waar ze precies voor hebben gestreden.
Laat je niet misleiden door speeches met ingehouden snik, door retoriek over ‘onze waarden’, door films met geromantiseerde beelden van oorlog. De werkelijkheid is lelijker. En als we daar niet over durven praten, dan hebben we niets geleerd.

©️ Eveline Meijvogel